Strona główna / Orkanówka / Biografia Władysława Orkana

Biografia Władysława Orkana

Władysław Orkan to pseudonim literacki Franciszka Ksawerego Smaciarza, które zostało zmienione na Smreczyński w 1898r., pochodził ze starego chłopskiego rodu. Urodził się 27.10.1875 r. we wsi Poręba wielka, jako drugie z kolei dziecko – po starszym o 3 lata bracie Stanisławie, a przed młodszą, również o 3 lata siostrą Marią. Choć lata jego dzieciństwa biegły na tle pełnej uroku przyrody Gorców, ciężkie i smutne było jego dzieciństwo, tak jak ciężkie, trudne i smutne było życie tutejszych ludzi. Rodzice Władysława Orkana posiadali grunt – 5 morgów pola – w większości były to nieużytki nadające się jedynie na pastwiska wołów, które mały Franek musiał wypasać. Władysław Orkan swoja edukacje rozpoczął w dwuletniej Szkole Podstawowej w Porębie Wielkiej w roku 1884. Lata 1886 i 1887 spędził w Szkole Ludowej w Szczyrzycu u O.O. Cystersów, a od 1888 r. uczęszczał do gimnazjum św. Jacka do Krakowa. Matka Władysława Orkana była zdolna do bardzo dużych poświęceń by móc wykształcić synów.

Jednym z wielu jej poświęceń były jej legendarne piesze wędrówki do synów – najpierw do Szczyrzyca, a później do Krakowa z żywnością. Jej trud wychowania i poświęcenia by synów wykształcić opisuje kolega Władysława Orkana – Sewery Ignacy Maciejewski w powieści pt. „Matka”. Orkan już w 4 klasie gimnazjum zaczął dużo pisać.Tam też wypełniał własnymi utworami gazetki szkolne: „Nygus”, „Grom” czy „Szczypiórek” w których kpił ze schorzeń panującego systemu. Już w 1895 r. wydał 32 stronnicowa broszurę – poemat „Nad grobem matki. Dumania”. Nad nauką górę wzięła literatura i dlatego Orkan nie zdał matury. Nie wiadomo jak i kiedy rozeszła się wiadomość, że Franek jest poetą. Literackim ojcem chrzestnym i jego kolegą, który go wprowadził na pisarska drogę był Kazimierz Przerwa-Tetmajer. On to ułatwił Orkanowi druk nowel w Warszawie 1899r., jak również napisał serdeczną przedmowę do nich, stwierdzając, że Orkan ma duży talent. Większość swoich utworów poświęcał problematyce tutejszego ludu, główną uwagę kierując na trudne warunki życia, nędzę i biedotę tu panującą. Społeczność gorczańską oraz malowniczy pejzaż tych stron przedstawił w dwóch swoich utworach: „Komornicy” z 1900r. oraz „W roztokach” z 1903r. Powieści te wyznaczyły mu miejsce w literaturze polskiej. W następnych zbiorach nowel: „Nad urwiskiem” z 1906r., „Herkules nowożytny” z 1906r., „Miłość pasterska” z 1908r. czy „Wesele Prometeusza” – pokazał nam swoją umiejętność literacka oraz zmysł obserwacyjny. W 1910r. wydał powieść „Pomór”, która przedstawia tragiczne chwile zarazy trapiącej Galicję po krwawej rzezi. Natomiast powieść pt. „Drzewiej” z 1912r. opisuje piękno prastarej puszczy gorczańskiej. Te dwie powieści powstały głównie z opowiadań matki pisarza. W 1925r. wydał swa ostatnią powieść „Kostka Napierski”, nad którą pracował przeszło 20 lat. Z mniejszym powodzeniem pisał on również dramaty m.in.: „Skapany świat”, „Ofiara”, „Wina i kara” oraz „Franek Rakoczy”, w których opisywał wiejska biedotę, co było między innymi powodem odrzucenia ich przez teatry. Największe powodzenie uzyskał dramat „Skapany świat”, o ile tak można nazwać fakt nie licznych premier. Jest to dramat naturalistyczny, ze splotem ludzkich tragedii, ale i dość bogatym materiałem etnograficznym.

Po młodzieńczych, buntowniczych wierszach, często chwytał za pióro i pisał poezję. W ogłoszonych drukiem tomikach pt. „Z tej smutnej ziemi” i „Z martwej roztoki” motywem przewodnim sa sprawy gorczańskiej społeczności wiejskiej i umiłowany pejzaż, określając go jako krainę kęp i wiecznej nędzy. Za mocna stronę jego twórczości uznać należy jego utwory o charakterze publicystycznym i reporterskim. Utworem tym sa: „listy ze wsi”, w których ujawnia się jego zaangażowanie w codzienne sprawy wsi gorczańskiej i chęć poprawy panujących wówczas stosunków społecznych. Ciekawym również wydarzeniem literackim była opublikowana w latach I wojny światowej książka „Droga czwartaków”. Zawarta jest w niej groza wojny i trud wojskowego marszu. Choć pisana przez żołnierza służącego w 4 Pułku Piechoty jest książką antywojenną i antymilitarną. Przybliżając twórczość nie można ominąć jego „Wskazań dla Synów Podhala”, o których można powiedzieć, że są jakby społecznym testamentem – to wytyczne, które powinny prowadzić synów Podhala ku lepszemu jutru. Podsumowując twórczość gorczańskiego piewcy można powiedzieć, że głównym bohaterem jego utworów była gorczańska wieś i piękny krajobraz który ją otacza.

 

Wgłębiając się w życie osobiste porębiańskiegodumaca można powiedzieć, że mimo sławy jaką osiągnął pisząc tak wiele utworów jego zycie było wypełnione licznymi kłopotami – przede wszystkim z powodu biedy, w której przyszło mu żyć. Jego głównym źródłem utrzymania były skromne pieniądze, które otrzymywał za drukowanie swoich utworów w odcinkach w różnych czasopismach – m.in. w Kurierze Lwowskim, Przyjacielu Ludu, Zorzy, w Głosie, Naprzodzie, Sfinksie czy Zdroju. Otrzymał on również wiadomość o przyznaniu mu głównej nagrody literackiej miasta Warszawy lecz nie zdążył jej odebrać)wkrótce po otrzymaniu wiadomości o przyznaniu nagrody zmarł).

W lutym 1909r. zawarł on związek małżeński z Marią Zwierzyńską, lecz związek ten nie trwał długo ponieważ Maria zmarła w kwietniu 1912 r. na gruźlicę zostawiając mu córke Zosię – jego jedyne dziecko. Zosię wychowywała głównie siostra Orkana Maria. Zosia w Zakopanem skończyła Liceum Ogólnokształcące. Zaczęła studiować w Krakowie ale niestety ciężka zachorowała i zmarła na białaczkę mając 21 lat. W tak krótkim życiu zdążyła napisać wiele wierszy o tematyce miłosnej i lirycznej. Jaśniejszymi chwilami w życiu pisarza były podróże zagraniczne. Na przełomie 1898/99 r. był w Szwajcarii z kolega szkolnym Emilem Bobrowskim i jego matką. W 1902 r. zwiedził Włochy w towarzystwie Leopolda Staffa i Władysława Bełzy. Porę zimowa w 1903/1904r. spędził w Szwajcarii w towarzystwie Adama Grzymały Siedleckiego. W 1914 r. przebywał w Austrii wraz ze swoja córką, późniejsza druga żoną Bronisławą Folejewską. Ostatnia podróż zagraniczna odbył w 1928 r. do Włoch w towarzystwie żony i Jana Wiktora. Jedyna jego nagroda za życia było zorganizowanie sobie 30-lecia pracy pisarskiej w 1927 r. Jubileusz ten odbywał się głównie w Krakowie, gdzie w Uniwersytecie Jagiellońskim otrzymał wieniec laurowy oraz w Nowym Targu, gdzie otrzymał szereg dyplomów i nagród od kolegów i przyjaciół. Od 1934r. na rynku w Nowym Targu stał pomnik gorczańskiego piewcy, który został ufundowany m.in. przez Związek Podhalan Północnej Ameryki. Na uroczystości odsłonięcia była obecna jego matka, która zmarła w 1936r. mając 90 lat. Jest pochowana na cmentarzu miejskim w Zakopanem. Ojciec Orkana zmarł w 1896r. – został przywalony drzewem w lesie, pracował tam jako drwal.

Władysław Orkan władał nie tylko piórem ale również pędzlem, o czym świadczą pejzaże namalowane jego reką, których kilka z pośród wielu  znajduje się na ścianach jego domu. Podhalański gazda wybudował sobie dom pod pustką, w którym zamieszkał od 1906r. Orkanówka to willa w stylu Witkiewiczowskim. Wystrój budynku jest dziełem Jana Bulasa – rodaka Orkana – rysownika, malarza i rzeźbiarza, ucznia Stanisława Wyspiańskiego i Mehoffera. Po śmierci pisarza w jego domu mieszkał pasierb Witold Folejewski wraz ze swoją żoną Wilhelminą. Poeta ludu wiejskiego zmarł w Krakowie 14.05.1930 r. na zawał serca i tam został pochowany na Cmentarzu Rakowickim, a po roku zwłoki zostały przewiezione do Zakopanego na PęskowyBrzyzek – cmentarz zasłużonych. Maria siostra pisarza wyszła za mąż za Jana Mosza – mieli jedna córkę Janinę. Siostra pisarza Maria zmarła 01.03.1930r. mając 52 lata, córka Zosia zmarła  03.06.1930r. Zosia spoczywa obok swojej matki na cmentarzu w Niedźwiedziu. Brat pisarza Stanisław skończył studia przyrodnicze, był wykładowca na Uniwersytecie a w późniejszym okresie był dyrektorem gimnazjum. Brat Stanisław miał żonę Walerię Kirscher i troje dzieci – syna Stanisława i dwie córki Heleną i Annę. Zmarł w 1954 r. mając 82 lata.






















 

IAP Portal - (C)opyright by Interaktywna Polska